Erzincan Coğrafyası ve Tarihi: M.Ö. 3000'den Günümüze Kadim Medeniyetler
Erzincan'ın M.Ö. 3000'den günümüze uzanan tarihi, Hititlerden Urartulara, Mengücek Beyliği'nden Osmanlı'ya kadar onlarca medeniyetin izleri. Kemah Kalesi, Altıntepe ve Mama Hatun Külliyesi gibi miraslarla dolu kadim şehir.
Erzincan'ın yerleşim geçmişi MÖ 3000-2000'e kadar uzanır. Şehrin bilinen en eski adı Zuhma; antik kaynaklarda Eriza veya Aziris olarak da geçer. Bu kadar çok isim taşımasının nedeni basit: burası hiçbir zaman uzun süre aynı gücün elinde kalmadı.
Neden bu kadar çok el değiştirdi?
Cevap coğrafyada. Erzincan, Karasu'nun suladığı geniş ve verimli bir ovanın çevresinde, aynı zamanda Doğu Anadolu ile Karadeniz ve İç Anadolu arasındaki geçiş hattında kurulu. Tarihî İpek Yolu üzerinde bulunması, şehri askerî, ticari ve kültürel bir kavşak noktası yaptı.
Verimli ova + stratejik geçit = sürekli el değiştiren bir bölge. Şehrin katmanlı mirası bunun sonucu.
Zaman çizelgesi
| Dönem | Olay |
|---|---|
| MÖ 2. binyıl başları | Hurriler, Hayasalılar ve Azziler bölgedeki ilk topluluklar |
| MÖ 1600-1180 | Hitit hâkimiyeti |
| MÖ 9. yüzyıl | Urartu sınırları Erzincan'a uzanır |
| MÖ 600 / MÖ 550 | Medler, ardından Persler |
| MÖ 70 civarı | Roma orduları Doğu Anadolu'ya girer |
| 655 | Halife Osman döneminde İslam yönetimine geçiş |
| 1071 sonrası | Mengücek Ahmet Gazi Karasu vadisini fetheder |
| 1228 | Alâeddin Keykubat Mengücek Beyliği'ne son verir |
| 1230 | Yassıçemen Muharebesi (Erzincan yakınları) |
| 1243 | Kösedağ sonrası İlhanlı hâkimiyeti |
| 1455 | Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan şehri alır |
| 1473 | Otlukbeli Savaşı — Osmanlı denetimi başlar |
| 1514 | Çaldıran sonrası kesin Osmanlı hâkimiyeti |
| 1916 | I. Dünya Savaşı'nda Rus işgali |
| 13 Şubat 1918 | Kâzım Karabekir komutasındaki birliklerce kurtuluş |
İlk çağ: Urartu izleri
Bölgenin en somut arkeolojik mirası Urartu dönemine ait. Şehir merkezine 15 kilometre uzaklıktaki Altıntepe Ören Yeri, günümüze ulaşan en sağlam Urartu şehirlerinden biri kabul ediliyor. Tapınak-saray kompleksi, sütunlu kabul salonu ve MÖ 8. yüzyıla ait gelişmiş kanalizasyon sistemi buradan çıkarıldı.
Türk hâkimiyetinin başlangıcı
1071 Malazgirt Zaferi'nin ardından Mengücek Ahmet Gazi, Karasu vadisini fethederek Kemah merkezli Mengücek Beyliği'ni kurdu. Erzincan bu dönemde beyliğin başkentliğini de yaptı — Anadolu'nun Türkleşme sürecinin ilk halkalarından biri.
Beylik 1228'de Alâeddin Keykubat'ın Erzincan ve Kemah'ı almasıyla sona erdi. Beyliğin kurucusunun türbesi bugün hâlâ Kemah'ta: Sultan Melik Türbesi.
Bu dönemi ayrıntılı biçimde ele alan yazımız: Anadolu'nun kilidi Erzincan.
Otlukbeli'den Çaldıran'a
Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan 1455'te şehri aldı. 1473 Otlukbeli Savaşı'nda Fatih Sultan Mehmed'e yenilmesiyle bölge Osmanlı denetimine geçmeye başladı; kesin hâkimiyet 1514 Çaldıran sonrası Yavuz Sultan Selim döneminde sağlandı.
Savaşın adını taşıyan Otlukbeli, bugün ilin en küçük ilçesi ve dünyanın tek maden suyu kökenli traverten set gölü olan Otlukbeli Gölü'ne ev sahipliği yapıyor.
Yakın tarih: işgal ve kurtuluş
I. Dünya Savaşı sırasında 1916'da Rus işgaline uğrayan şehir, 13 Şubat 1918'de Kâzım Karabekir komutasındaki birliklerce kurtarıldı. Erzincan'ın en işlek caddelerinden birinin adının 13 Şubat Caddesi olmasının nedeni budur.
Bu dönemde, Bolşevik askerlerin etkisiyle kısa süreli bir Erzincan Şûrası (Erzincan Sovyeti) hükümeti de kuruldu — Anadolu tarihinin az bilinen ara sahnelerinden biri.
Bugün görülebilecek miraslar
- Altıntepe Ören Yeri — Urartu kale-şehri
- Kemah Kalesi — temelleri Hitit-Urartu dönemine uzanır
- Mama Hatun Külliyesi — Orta Çağ Türk mimarisi
- Abrenk Kilisesi — Tercan'da taş mimari örneği
- Kemaliye Evleri — UNESCO Geçici Listesi'nde hımış mimari
- Kızlar Kalesi — kayaya oyulmuş yapı
Şehrin adının kökeni ve toplumsal dokusu için Erzincan'ın kökeni, gezi planı için gezilecek yerler rehberine bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Erzincan'ın tarihi kaç yıl geriye gidiyor?
Yerleşim geçmişi MÖ 3000-2000 yıllarına kadar uzanır. Bölgedeki ilk topluluklar MÖ 2. binyıl başlarında Hurriler, Hayasalılar ve Azzilerdir.
Erzincan'ın eski adı nedir?
Bilinen en eski adı Zuhma'dır. Antik kaynaklarda Eriza veya Aziris olarak da anılmıştır.
Erzincan'da hangi medeniyetler hüküm sürdü?
Hurriler, Hititler, Urartular, Medler, Persler, Helenistik dönem güçleri, Romalılar, Araplar, Bizanslılar, Mengücekliler, Anadolu Selçukluları, İlhanlılar, Eretna Beyliği, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Osmanlılar.
Erzincan ne zaman Osmanlı hâkimiyetine girdi?
1473 Otlukbeli Savaşı sonrası Osmanlı denetimi başladı; kesin hâkimiyet 1514 Çaldıran Muharebesi ile Yavuz Sultan Selim döneminde sağlandı.
Erzincan ne zaman kurtarıldı?
13 Şubat 1918'de, Kâzım Karabekir komutasındaki birliklerce Rus işgalinden kurtarıldı. Şehirdeki 13 Şubat Caddesi adını bu tarihten alır.
Mengücek Beyliği'nin merkezi neresiydi?
Kemah'tı. Mengücek Ahmet Gazi 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Karasu vadisini fethederek beyliği kurdu; Erzincan da bu dönemde beyliğin başkentliğini yaptı.
Erzincan neden bu kadar çok el değiştirdi?
Karasu'nun suladığı verimli bir ovada ve Doğu Anadolu ile Karadeniz-İç Anadolu arasındaki geçiş hattında yer aldığı için. Tarihî İpek Yolu üzerinde bulunması da şehri askerî, ticari ve kültürel bir kavşak noktası yapmıştır.
