Anadolu'nun Kilidi Erzincan: Tarih Boyunca Hâkimiyet Kuran Türk Boyları ve Beylikleri

Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Havzası'ndaki Erzincan, stratejik konumu ve bereketli toprakları nedeniyle tarih boyunca sürekli el değiştirdi. Ama 1071 Malazgirt Zaferi sonrası şehrin rolü değişti: geçit olmaktan çıkıp bir yurt ve başkent hâline geldi. Anadolu'nun Türkleşme sürecinde Erzincan'ın merkezî bir yeri var.

İlk Türk izleri: Sakalar

Doğu Anadolu'ya yerleşen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilen Sakalar, MÖ 680'de bölgeye geldi. Erzincan'ı da içine alan havzalarda varlık göstererek bölgedeki ilk Türk kökenli yerleşimlerin temelini attılar.

Mengücekliler: beyliğin doğuşu

Erzincan tarihindeki asıl dönüm noktası Malazgirt sonrasıdır. Sultan Alparslan, Karasu ve Çatlı vadilerinin fethi için komutanı Mengücek Ahmet Gazi'yi görevlendirdi.

• Fetih. Ahmet Gazi 1070-1080 arasında Erzincan, Kemah, Divriği ve Şebinkarahisar'ı hâkimiyetine aldı.
• Merkez Kemah. Beyliğin ilk merkezi Kemah oldu.
• Başkent Erzincan. Şehir beyliğe başkentlik yaptı.
• Miras. Kemah Kalesi ve çevresindeki yapılar dönemin askerî ve sivil mimari örnekleri. Beyliğin kurucusunun türbesi bugün hâlâ Kemah'ta: Sultan Melik Türbesi.

Mengücek Beyliği 1071-1228 arasında varlığını sürdürdü.

Selçuklular ve Kınık boyu

Beyliğin ardından bölge, 1228'de Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubat tarafından Selçuklu topraklarına katıldı.

Selçuklu hanedanı Oğuzların Kınık boyuna mensuptu; bu dönemde bölgeye yoğun Türkmen nüfusu yerleşti ve Türk kültürü kalıcı hâle geldi. Erzincan ticari ve askerî açıdan gelişti. 1230'daki Yassıçemen Muharebesi de şehir yakınlarında gerçekleşti.

Karakoyunlular ve Akkoyunlular

15. yüzyılda bölgede iki büyük Türkmen konfederasyonu etkili oldu:

Yıl	Olay
1419	Kara Yusuf Erzincan'ı zapt eder, yönetimi Pir Ömer'e bırakır (Karakoyunlular)
1455	Uzun Hasan şehri alır ve Erzincan Kalesi'ni onarır (Akkoyunlular)
1473	Otlukbeli Savaşı — Osmanlı denetimi başlar

Bu dönemden kalan önemli eserlerden biri Kemah'taki Gülabibey Camii.

Diğer beylikler ve gruplar

• Eretna Beyliği. 1352 sonrası bölgede hâkimiyet kurdu.
• Avşar Türkmenleri. Akkoyunlu Devleti'nin zayıflamasıyla bölgede etkili oldu.
• Kıpçaklar. 12. yüzyıldan itibaren bölgede yerleşim gösterdi.

Bugün yaşayan miras: Şavaklılar

Geçmişten gelen hayvancılık ve yaylacılık kültürü Erzincan'da hâlâ yaşıyor. Yarı göçebe Şavak toplulukları, özellikle tulum peyniri üretimi ve küçükbaş hayvancılıkta belirleyici bir role sahip.

Bu, tarihin soyut bir bilgi olarak kalmadığı az sayıdaki örnekten biri: peyniri geleneksel olarak yüksek yaylalarda üreten Şavaklar, ürünü 20. yüzyılın ortalarında Erzincan pazarlarına taşıdı ve peynir şehrin adıyla anılır hâle geldi. Piyasada karşılaşılan "Şavak tulumu" ifadesi bu üretim geleneğine yapılan atıf.

Şehrin katmanlı tarihinin tamamı için Erzincan coğrafyası ve tarihi, adının kökeni için Erzincan'ın kökeni yazılarına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Erzincan'a yerleşen ilk Türk topluluğu hangisidir?

Sakalar. MÖ 680'de Doğu Anadolu'ya gelerek Erzincan'ı da içine alan havzalarda varlık gösterdiler ve bölgedeki ilk Türk kökenli yerleşimlerin temelini attılar.

Mengücek Beyliği'ni kim kurdu?

Sultan Alparslan'ın komutanlarından Mengücek Ahmet Gazi. 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Erzincan, Kemah, Divriği ve Şebinkarahisar'ı hâkimiyetine alarak beyliği kurdu; Kemah beyliğin ilk merkezi, Erzincan ise başkenti oldu.

Mengücek Beyliği ne zaman sona erdi?

1228'de, Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubat'ın Erzincan ve Kemah'ı almasıyla sona erdi. Beylik 1071-1228 arasında varlığını sürdürmüştü.

Selçuklular hangi Oğuz boyundandır?

Kınık boyundandır. Bu nedenle Selçuklu döneminde bölgeye yoğun Türkmen nüfusu yerleşmiş ve Türk kültürü kalıcı hâle gelmiştir.

Şavaklılar kimdir?

Erzincan'da yaşayan, yarı göçebe geleneğe sahip topluluklardır. Yüksek yaylalarda küçükbaş hayvancılık yapar ve tulum peyniri üretiminde belirleyici bir role sahiptirler. "Şavak tulumu" ifadesi bu üretim geleneğine atıftır.

Yassıçemen Muharebesi nerede yapıldı?

1230 yılında Erzincan yakınlarında, Anadolu Selçukluları ile Harezmşahlar arasında gerçekleşti.

---