Anadolu'nun Kilidi Erzincan: Tarih Boyunca Hâkimiyet Kuran Türk Boyları ve Beylikleri

Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Havzası'nda yer alan Erzincan, tarih boyunca stratejik konumu ve bereketli toprakları nedeniyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmış kadim bir şehirdir. Özellikle 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'nun Türkleşme sürecinde merkezi bir rol oynamış, çeşitli Türk boyları ve beylikleri için bir "vatan" ve "başkent" olmuştur.

Aşağıda kaynaklar ışığında Erzincan ve çevresinde iz bırakan Türk toplulukları ve siyasi teşekküller yer almaktadır.

1. İlk Türk İzleri: Sakalar

Doğu Anadolu Bölgesi'ne yerleşen ilk Türk topluluğu olarak kabul edilen Sakalar, M.Ö. 680 yılında bölgeye gelmişlerdir. Sakalar, Erzincan'ı da içine alan havzalarda varlık göstererek bölgedeki ilk Türk kökenli yerleşimlerin temelini atmışlardır.

2. Mengücekliler (Mengüçlü Beyliği)

Erzincan tarihinin en önemli dönüm noktası Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasıdır. Sultan Alparslan, Karasu ve Çatlı nehirleri vadilerinin fethi için komutanı Mengücek Ahmet Gazi'yi görevlendirmiştir.

• Başkent Erzincan: Erzincan bu beyliğe başkentlik yapmıştır.
• Merkez Kemah: Ahmet Gazi; Erzincan, Kemah, Divriği ve Şebinkârahisar'ı hâkimiyetine alarak Kemah'ı merkez belirlemiştir.
• Kültürel Miras: Kemah Kalesi ve çevresindeki yapılar dönemin en önemli askeri ve sivil mimari örneklerindendir.

3. Selçuklular (Kınık Boyu Bağlantısı)

Mengücek Beyliği'nin ardından bölge, 1228 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat tarafından Selçuklu topraklarına katılmıştır.

Selçuklu hanedanı Oğuzların Kınık boyuna mensup olduğu için bölgeye yoğun Türkmen nüfusu yerleşmiş ve Türk kültürü kalıcı hale gelmiştir.

Selçuklu döneminde Erzincan ticari ve askeri açıdan gelişmiş, 1230 yılında Yassıçemen Muharebesi şehir yakınlarında gerçekleşmiştir.

4. Karakoyunlular ve Akkoyunlular

15. yüzyılda bölgede iki büyük Türkmen konfederasyonu etkili olmuştur:

• Karakoyunlular: 1419'da Kara Yusuf Erzincan'ı zapt ederek yönetimi Pir Ömer'e bırakmıştır.
• Akkoyunlular: Uzun Hasan 1455'te şehri almış ve Erzincan Kalesi'ni yeniden onarmıştır.

Bu dönemden kalan önemli eserlerden biri Kemah'taki Gülabibey Camii'dir.

5. Diğer Beylikler ve Gruplar

Erzincan tarih boyunca farklı Türkmen ve beylik yapıları arasında sık sık el değiştirmiştir:

• Eretna Beyliği: 1352 sonrası bölgede hâkimiyet kurmuştur.
• Avşar Türkmenleri: Akkoyunlu Devleti'nin zayıflamasıyla bölgede etkili olmuştur.
• Kıpçaklar: 12. yüzyıldan itibaren bölgede yerleşim göstermiştir.

6. Günümüzdeki Temsilciler: Şavaklılar

Geçmişten gelen hayvancılık ve yaylacılık kültürü günümüzde de Erzincan'da yaşamaktadır. Şavaklılar, özellikle Tulum Peyniri üretimi ve küçükbaş hayvancılıkta önemli bir role sahiptir.

Bu topluluk, birçok yerel üretim markasında adını yaşatmaya devam etmektedir.

Sonuç

Erzincan; Mengücekli, Selçuklu, Akkoyunlu ve Karakoyunlu gibi büyük Türk teşekküllerinin izlerini taşıyan, Kınık ve Kıpçak gibi boyların kültürel mirasını barındıran, tarih boyunca önemli bir Türkmen yurdu olmuştur.