Erzincan Barı ve Halk Oyunları: Davul-Zurna Eşliğinde Yaşayan Gelenek
Erzincan, bar geleneğinin geliştiği illerin başında gelir. Düz Bar'dan çiftetelliye, davul-zurnadan köy oyunlarına Erzincan halk oyunlarının türlerini, çalgılarını ve kültürel anlamını bu yazıda derledik.
Erzincan'da bir düğüne denk gelirseniz, önce sesi duyarsınız: davulun tok vuruşu ve zurnanın tiz, uzun melodisi. Ardından el ele tutuşmuş, omuz omuza dizilmiş bir sıra insanın aynı anda aynı adımı attığını görürsünüz. Bu, bar adı verilen halk oyunudur ve Erzincan'ın kültürel kimliğinde peynirinden, üzümünden az yer tutmaz.
Bar nedir?
Bar; Erzurum, Erzincan, Gümüşhane ve Bayburt'un oluşturduğu Kuzeydoğu Anadolu hattında gelişmiş, toplu oynanan bir oyun türü. Adındaki "bar" sözcüğü sıra, dizi anlamı taşır — oyuncuların yan yana bir dizi oluşturmasını anlatır.
Kadınlı erkekli, kimi zaman ayrı ayrı sıralar hâlinde oynanır ve her yörenin kendine ait figürleri vardır.
Erzincan'ın bar kültüründeki yeri
Bar denince akla ilk Erzurum gelse de Erzincan bu geleneğin güçlü kollarından birini besliyor. Şehir merkezinde ve köylerde nesilden nesile aktarılan onlarca oyun kayıt altına alınmış. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın derlemelerinde Erzincan oyunları başlı başına bir başlık olarak yer alıyor.
Öne çıkan oyunlar
| Oyun | Özellik |
|---|---|
| Düz Bar | 2-20 kişiyle, davul-zurna eşliğinde; barların temeli |
| Sedir Kenarı | Yörenin karakteristik figürlerini taşır |
| Çayırın Ten Yüzünde | Yerel repertuvarın klasiklerinden |
| Bezdik Oyunu | Yerel repertuvarın klasiklerinden |
| Karşılama | Düğün ve tören sofralarının vazgeçilmezi |
| Hürünü Oyunu | Düğün ve tören sofralarının vazgeçilmezi |
Bunların yanında çiftetelli, kaşık oyunları ve halay da yörede oynanıyor. Oyunlar biçimlerine göre üçayak, dörtayak, ikiayak, ağırbar, koçeri ve sıklama gibi adlarla anılıyor — bu adlar oyunun ritmini ve ayak figürlerinin sayısını işaret ediyor.
Oyunların sesi: davul ve zurna
Başlıca çalgılar davul ve zurna. İkili bir iş bölümü içinde çalışıyor:
- Davul ritmik temeli, adımların düşeceği zemini kurar.
- Zurna melodik yapıyı, oyunun havasını taşır.
Kapalı mekânlarda ya da daha sakin ortamlarda bağlama ve def gibi çalgılar da devreye girebiliyor. Ancak açık hava düğünlerinin ve meydan oyunlarının doğal sesi davul-zurna.
Köylerde yaşayan oyunlar
Erzincan'ın oyun zenginliği merkezle sınırlı değil; köyler kendi oyunlarını yüzyıllar boyunca korumuş:
- Ciminli köyü: Eminem ve Çil Keklik oyunları
- Kemah'a bağlı Kerer köyü: Temürağa ve Düz Ayak oyunları, davul-zurna eşliğinde
Bu oyunların çoğu bir hikâyeyi, bir doğa olayını ya da gündelik bir hareketi figüre dönüştürüyor — kuşun sekişi, ekinin biçilmesi gibi. "Çil Keklik" adı da doğrudan bu taklit geleneğine işaret ediyor.
Bir aidiyet biçimi olarak bar
Bar oynamak Erzincan'da yalnızca eğlence değil. El ele tutuşmak, aynı anda aynı adımı atmak, sıradaki kişinin ritmine uymak — bir topluluğa ait olmanın bedene sinmiş hâli.
Düğünlerde, bayramlarda, asker uğurlamalarında bu oyunlar hâlâ ilk sıraya kuruluyor. Genç kuşakların halk oyunları topluluklarında bu figürleri öğrenmesi, geleneğin sahnede de sürmesini sağlıyor.
Erzincan'ın bakır işçiliği gibi el emeğine dayanan diğer gelenekleri gibi, bar da ancak öğretildiği ve oynandığı sürece yaşıyor. Bu, temmuzda düzenlenen Yaşayan Miras Şöleni gibi etkinliklerin neden önemli olduğunu da açıklıyor — somut olmayan kültürel miras müzede sergilenemez, ancak aktarılarak yaşar.
Şehrin diğer kültürel gelenekleri için cirit ve atlı spor kulüpleri ile esnaf ve veresiye defteri kültürü yazılarına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Bar oyunu nedir?
Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum, Erzincan, Gümüşhane, Bayburt) gelişmiş, oyuncuların el ele tutuşup bir dizi oluşturarak oynadığı toplu bir halk oyunu türüdür. Adındaki "bar" sözcüğü sıra, dizi anlamına gelir.
Erzincan'da hangi bar oyunları oynanır?
Merkezde Düz Bar, Sedir Kenarı, Çayırın Ten Yüzünde, Bezdik, Karşılama ve Hürünü öne çıkar. Ayrıca çiftetelli, kaşık oyunları ve halay ile üçayak, dörtayak, ağırbar, koçeri gibi türler de yaygındır.
Halk oyunlarında hangi çalgılar kullanılır?
Başlıca çalgılar davul ve zurnadır; davul ritmi, zurna melodiyi taşır. Kapalı ortamlarda bağlama ve def gibi çalgılar da eşlik edebilir.
Düz Bar kaç kişiyle oynanır?
2 ila 20 kişiyle oynanabilir. Davul-zurna eşliğinde icra edilir ve barların temelini oluşturan oyundur.
Oyun adlarındaki "üçayak", "dörtayak" ne anlama geliyor?
Bu adlar oyunun ritmini ve ayak figürlerinin sayısını işaret eder. Ağırbar, koçeri ve sıklama gibi adlandırmalar da oyunun biçimini tanımlar.
Bar oyunları en çok nerede oynanır?
Düğün, nişan, bayram ve asker uğurlama gibi topluluğun bir araya geldiği kutlamalarda. Ayrıca halk oyunları toplulukları bu oyunları sahnede yaşatır.